Stres

Człowiek współczesny doświadcza wszechobecnego stresu. Stresujące jest tempo życia narzucone przez nowoczesne społeczeństwo, wyzwania zawodowe, warunki życia w zatłoczonych, hałaśliwych miastach, ciasnych biurach i małych mieszkaniach. Presja obowiązków, oczekiwań społecznych i wyzwań ekonomicznych powoduje brak czasu na życie rodzinne, towarzyskie i osobiste. Brak kontaktu z przyrodą, zakłócenie naturalnych rytmów funkcjonowania organizmu ludzkiego. Wszystko to wpływa negatywnie na samopoczucie i zdrowie człowieka.

Z poniższego artykułu dowiesz się:

1. Czym jest stres biologiczny
2. Czym jest stres psychologiczny
3. Czy jest stres zawodowy

1. Stres biologiczny

Autorem fizjologicznej teorii stresu jest Hans Seyle, lekarz fizjopatolog i endokrynolog, który poświęcił pięćdziesiąt lat pracy naukowej na padanie wpływu stresu na człowieka. Naukowiec ten był dziesięciokrotnie nominowany do Nagrody Nobla, ale nigdy jej nie otrzymał. Prowadził on liczne badania eksperymentalne na zwierzętach, z których to badań wyciągnął wniosek, że pod wpływem różnych szkodliwych bodźców, organizm reaguje nie tylko w sposób charakterystyczny, czyli specyficzny dla danego bodźca, ale także w sposób podobny – niespecyficzny, bez względu na rodzaj bodźca szkodliwego. Zespół niespecyficznych zmian organizmu na różne stresory (szkodliwe bodźce) nazwał stresem. Reakcja stresowa polega na pobudzeniu autonomicznego układu nerwowego oraz tak zwanej osi podwzgórze – przysadka mózgowa – nadnercza. Z czasem naukowiec zmodyfikował koncepcję twierdząc, że stresem jest zespół niespecyficznych zmian organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. O reakcji organizmu decyduje siła bodźca, a nie jego rodzaj czy znak.

Seyle jako pierwszy postawił tezę, że źródłem chorób somatycznych jest stres. Choroby te postrzegał jako skutek nieradzenie sobie ze stresem. Zjawisko to nazwał niewydolnością syndromu ogólnej adaptacji (GAS). W wyniku działania czynników szkodliwych na organizm powstają w nim zmiany, takie jak zmniejszenie i zanik grasicy, zanikanie węzłów chłonnych, hamowanie reakcji zapalnych, wytwarzanie cukru, owrzodzenia układu pokarmowego i tym podobne. Zmiany te przejawiają dwojaki rodzaj przystosowawczy: lokalny zespół adaptacyjny, w skład którego wchodzą specyficzne zmiany zachodzące w miejscu występowania stresora oraz ogólny zespół adaptacyjny obejmujący zmiany niespecyficzne, uogólnione.

Każdy człowiek przeżywa stres. Aby pomóc w przezwyciężeniu trudnej sytuacji, organizm uruchamia specjalny mechanizm przystosowawczy zwany reakcją walki, ucieczki lub udawania martwego. Jest on odziedziczony po naszych przodkach i zapisany w ludzkim DNA. Mobilizacja ta zaprogramowana była na czas od kilku minut do kilku godzin. Po przeżytym stresie konieczny był odpoczynek i regeneracja. Reakcja stresowa jest zatem procesem rozwijającym się.

W psychologii wyróżnia się trzy fazy stresu: reakcję alarmową, fazę odporności i fazę wyczerpania. W stadium reakcji alarmowej rozróżnia się dwie fazy: fazę szoku (początkowy, bezpośredni wpływ czynnika szkodliwego na organizm) oraz przeciwdziałania szokowi (reakcje obronne). W pierwszej fazie mobilizacji, w odpowiedzi na bodziec lub stresującą sytuację organizm zostaje postawiony w stan gotowości.

Na poziomie fizycznym obserwuje się wtedy następujące objawy: wzrost energii w postaci zwiększonej produkcji adrenaliny i kortyzolu przez nadnercza; ciało migdałowate w mózgu nadaje emocjonalne znaczenie danemu stresorowi; serce pracuje szybciej; wzrasta ciśnienie krwi; oddech jest płytki i przyspieszony; do krwi uwalniany jest cukier; mięśnie są lepiej ukrwione i napięte (przygotowane do ucieczki); źrenice się rozszerzają a mięśnie rzęskowe akomodują się do widzenia na odległość; mogą pojawić się mdłości, wymioty, biegunka, wrażenie ucisku w splocie słonecznym; trawienie zostaje chwilowo wstrzymane; wzrasta krzepliwość krwi; nasila się pocenie; skóra i owłosienie ciała wytwarzają „gęsią skórkę”.

Na poziomie psychicznym doświadcza się następujących objawów: myślenie jest zawężone – na pierwszym miejscu jest stresor, czyli sytuacja wywołująca reakcję stresową, a reszta schodzi na dalszy plan; człowiek odczuwa strach, gniew lub irytację; doświadcza się chwilowego zaburzenia czasu – wydaje nam się, że czas stanął w miejscu; następuje blokada kreatywności – reaguje się automatycznie, nie ma czasu na zastanawianie się.

Następnie występuje faza odporności, czyli względnej adaptacji. Pojawia się ona, jeśli sytuacja stresowa trwa nadal i wydaje nam się, że jesteśmy w stanie przyzwyczaić się do niej lub uodpornić na nią. Przykładem może tu być sytuacja, kiedy rozpoczynamy nową pracę, pierwszy dzień jest bardzo stresujący, ale kolejne coraz mniej, bo zaczynamy oswajać się z nowością. Sytuacja się zmienia, jednocześnie zmienia się nasza interpretacja – pojawia się poczucie bezpieczeństwa i sprawczości. Wprawdzie nieco zmniejsza się nasza odporność fizyczna i psychiczna, ale po odpowiedniej regeneracji wracamy do równowagi.

Inaczej jednak proces przebiega, gdy na przykład doświadczamy mobbingu, kiedy jesteśmy nieustannie narażeni na nowe stresory. Wtedy nie ma mowy o uodpornieniu się– organizm cały czas wydziela do krwiobiegu kortyzol i adrenalinę, co wpływa na podwyższenie poziomu cukru we krwi; przybieranie na wadze; ubytek kości, podwyższone ciśnienie krwi; problemy z pamięcią; osłabienie układu odpornościowego i bezsenność.

Jeśli człowiek jest pod presją przez długi czas (od kilku miesięcy wzwyż), pojawia się stres długotrwały i w konsekwencji następuje faza wyczerpania organizmu. Chroniczne pobudzenie skutkuje osłabieniem układu odpornościowego, który przestaje prawidłowo działać. Człowiek staje się podatny na infekcje. Może rozwinąć się wiele groźnych dla życia chorób, zwanych psychosomatycznymi między innymi choroba wrzodowa żołądka, nadciśnienie tętnicze, astma oskrzelowa, reumatoidalne zapalenie stawów, zapalne choroby jelita grubego, nadczynność tarczycy czy atopowe zapalenie skóry. Długotrwale działający stres przyczynia się do powstania chorób autoimmunologicznych i nowotworów. Pojawia się emocjonalne i psychiczne wyczerpanie, człowiek nie jest w stanie prawidłowo funkcjonować. Można skonkludować, że niemożność lub nieumiejętność radzenia sobie ze stresem grozi przedwczesną śmiercią. Zarówno w fazie adaptacji jak i wyczerpania podatność na stres ma charakter bardzo indywidualny. Sposób postrzegania sytuacji przez daną osobę wpływa na wynik zdarzenia.

Teoria Selye’go wniosła ogromny wkład w badania nad stresem biologicznym, jednak zarzucano jej zbyt małe uwzględnienie czynników psychologicznych. Selye udoskonalił swoją teorię poprzez wprowadzenie dodatkowych pojęć: „dystresu” – złego stresu i „eustresu” – odnoszącego się do stanu stan zadowolenia, ekscytacji. W potocznym rozumieniu stres kojarzy się zawsze z czymś negatywnym (stresorami, które niosą cierpienie i dezintegrację psychiczną), czyli właśnie dystresem. Natomiast eustres występuje między innymi podczas oczekiwania na ceremonię ślubną czy odbiór nagrody, pojawia się w czasie pracy nad ważnym projektem. Towarzyszy człowiekowi w okresie zakładanie własnej firmy. Pojawia się na początku nowego związku, a nawet wtedy, kiedy człowieka dopada irytacja związana z poczuciem impasu w życiu, która staje się bodźcem do rozwinięcia skrzydeł. Stres ten także powoduje wzrost adrenaliny, napięcie i mobilizację organizmu, ale jest wtedy inny niż w przypadku sytuacji zagrożenia, wyzwania czy kataklizmu, bowiem aktywizuje do działania.

2. Stres psychologiczny

Selye definiował stres jako nieswoistą reakcję organizmu na wymagającą sytuację. Uważał, że bez stresu nie byłoby życia, a zatem stres jest zjawiskiem normalnym, nie musi szkodzić; może mobilizować.

Natomiast w koncepcjach psychologicznych stres rozumiany jest jako przykra reakcja emocjonalna, najczęściej o charakterze lękowym. Można wyróżnić trzy nurty określające stres psychologiczny jako: bodziec sytuacji lub wydarzenia zewnętrznego o określonych właściwościach; reakcję wewnętrzną człowieka, zwłaszcza reakcję emocjonalną, doświadczaną wewnętrznie jako przeżycie; relację między czynnikami zewnętrznymi a właściwościami człowieka.

Początkowo badacze dążyli do zdefiniowania stresu psychologicznego w kategoriach czynników zewnętrznych lub wewnętrznych. Amerykański psycholog Irving Janis jako jeden z pierwszych scharakteryzował stres psychologiczny jako zmianę w otoczeniu, która typowo wywołuje wysokie napięcie emocjonalne i w sposób negatywny wpływa na normalny tok reagowania.

Amerykańscy psychiatrzy Richard Rahe i Thomas Holmes przedstawili koncepcję zdarzeń, zmian życiowych wymagających przystosowania. Ustalili, które sytuacje stresowe są najbardziej obciążające fizycznie i psychicznie. Stworzyli listę wydarzeń i przypisali im określone punkty, związane z intensywnością zmiany, którą ze sobą niosą. Naukowcy uważają, że zdobycie 300 punktów w ciągu dwóch lat może zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia chorób psychosomatycznych o 80%, a zdobycie od 200 do 300 pkt. jest jednoznaczne ze zwiększeniem ryzyka zachorowania o 50%. Do najbardziej stresujących wydarzeń zaliczyli, w kolejności występowania: śmierć małżonka/partnera-100 pkt.;rozwód – 80 pkt.; utratę pracy – 75 pkt.; separację lub rozstanie – 65 pkt.; karę więzienia – 63 pkt.; śmierć bliskiego członka rodziny – 63 pkt.; chorobę własną – 53 pkt.; zawarcie małżeństwa – 50 pkt.; pogodzenie się z małżonkiem/partnerem – 45 pkt.; ciążę – 40 pkt.; trudności seksualne – 39 pkt.; pojawienie się nowego członka rodziny – 39 pkt.; zmianę sytuacji finansowej – 38 pkt.; śmierć przyjaciela – 37 pkt.; zmianę zawodu – 36 pkt.; kłótnię małżeńską – 35 pkt.; wysoki zastaw hipoteczny – 31 pkt.; zmianę zakresu odpowiedzialności w pracy – 29 pkt.; kłopoty z rodziną małżonka – 29 pkt.; duże osiągnięcia własne – 28 pkt.; konflikt z pracodawcą – 23 pkt.; zmianę miejsca zamieszkania – 20 pkt.; urlop – 13 pkt. Inne stresory to: klęska żywiołowa, wojna/atak terrorystyczny, napaść, kradzież, przebywanie w hałaśliwym miejscu, ból powodowany przez chorobę, oczekiwanie na coś (np. wyniki badań, egzaminu), ultra i infradźwięki (zaburzające pracę układu nerwowego i organów wewnętrznych), zmuszanie nas do zrobienia czegoś, na co nie mamy ochoty.

Stanowisko Holmes’a i Rahe’a zakłada, że każda zmiana wymaga przystosowania się, a co za tym idzie powoduje stres. Jego konsekwencje mogą powodować zakłócenia organizmu lub chorobę niezależnie od tego, czy zmiana była pozytywna, czy negatywna. Istotny jest rozmiar, w jakim zmiana zakłóciła dotychczasowe wzorce codziennego funkcjonowania człowieka. Zarzutem przeciwko tej koncepcji jest jej niejednoznaczność. To, co stresuje jednego człowieka, nie musi być stresujące dla drugiego.

Natomiast, w ujęciu Mechanica, stres rozumiany jest jako reakcja dyskomfortu osoby, która znajduje się w określonej sytuacji. Podejmowano kolejne próby nadania stresowi jednoznacznej definicji, co zakończyło się niepowodzeniem. Wynikało to z faktu, iż stres jest zjawiskiem dwuczłonowym, składającym się z czynników zewnętrznych i wewnętrznych procesów zachodzących w człowieku. Aktualnie uważa się, że do wyżej wymienionych czynników należy dodać indywidualne postrzeganie sytuacji przez dany podmiot.

Według Lazurusa i Folkmana stres to określona relacja między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi. Stres jest zatem wynikiem sytuacji postrzeganej przez daną osobę jako udaremniająca lub potencjalnie udaremniająca realizację jakiegoś celu. Wzmaga on pobudzenie emocjonalne i uruchomienie procesów regulacyjnych, które mają opanować to pobudzenie i pozwolić na efektywne funkcjonowanie organizmu.

Emocje i stres nie są tym samym. Stres jest pewnym stanem organizmu, któremu towarzyszą określone emocje. Stres jest mobilizacją, gotowością organizmu do sprostania postawionym mu wymaganiom. Stan mobilizacji zależy od relacji człowieka do jego otoczenia. Otoczenie to praca, szkoła, rodzina, obowiązki domowe, środowisko naturalne, zdarzenia losowe, kataklizmy i tym podobne stanowią źródło różnych wymagań wobec człowieka. Czasami wymagania te są na miarę możliwości jednostki, a czasami przekraczają jej potencjał.

W teorii Lazarusa i Folkman stres i emocje traktowane są jako procesy poznawcze, które warunkują sposób oceny i zrozumienia sytuacji, w której znajduje się człowiek. Sytuacja może być oceniona jako: bez znaczenia (obojętna), sprzyjająca (pozytywna), stresująca (negatywna). Lazarus nazywa taki sposób oceny przez człowieka „oceną pierwotną”. Jeśli sytuacja oceniona jest jako stresująca, można ją postrzegać w trzech kategoriach: utraty(krzywdy), zagrożenia (lęku) oraz wyzwania. Ten proces naukowiec nazwał „oceną wtórną”, czyli wartościowaniem własnych możliwości i sposobów radzenia sobie z sytuacją stresującą. W strategii radzenia sobie ze stresem istotne są koszty pozostania w danej sytuacji oraz prawdopodobieństwo poradzenia sobie z sytuacją.

Według Antonovsky’ego normalnym stanem człowieka jest „dynamiczny stan chwiejnej równowagi”. Stan ten występuje, gdy człowiek wykorzystuje dostępną mu energię do sprostania wymaganiom zewnętrznym i wewnętrznym. Antonovsky uważa, że poziom zdrowia zależy od współdziałania czterech faktorów, do których należą: uogólnione zasoby odpornościowe, stresory, poczucie koherencji oraz zachowanie i styl życia. Uogólnione zasoby odpornościowe rozumiane są jako cechy biologiczne (genetyczne, konstytucjonalne, immunologiczne i biochemiczne) oraz cechy psychologiczne (cechy poznawcze – wiedza, intelekt; cechy osobowości poczucie tożsamości, kontroli i sprawstwa, zaangażowania i zobowiązania, wyuczone strategie radzenia sobie; oraz cechy społeczno kulturowe: więzi i wsparcie społeczne, religia, filozofia i sztuka). Według badacza powyższe czynniki zapobiegają przekształceniu się napięcia w stres. Stresory to wymagania, dla których nie ma gotowych, zautomatyzowanych reakcji adaptacyjnych, zatem tworzą stan napięcia.

Poczucie koherencji definiowane jest jako globalna orientacja życiowa, na którą składają się zrozumiałości, zaradności i sensowności. Natomiast poziom zdrowia według Antonovsky’ego zależy od zachowań związanych ze zdrowiem i stylem życia. Uważa on, że uwaga człowieka powinna być ukierunkowana na te zachowania, które pozwalają tworzyć warunki do rozwoju zasobów i poczucia koherencji.

Polski uczony J. Strelau definiuje stres jako stan, który charakteryzowany jest przez silne emocje negatywne, takie jak strach, lęk, złość, wrogość, a także inne stany emocjonalne wywołujące dystres oraz sprzężone z nimi zmiany fizjologiczne i biochemiczne ewidentnie przekraczające bazalny poziom aktywacji.

3. Stres zawodowy

Praca w życiu człowieka jest naturalną i pożądaną aktywnością. Dzieje się tak z wielu powodów, na przykład ekonomicznych, społecznych, osobistych. W zależności od okoliczności i stawianych celów praca może służyć zdrowiu, wspierać rozwój i dostarczać satysfakcji, ale może również być źródłem napięcia emocjonalnego, zaburzeń w funkcjonowaniu w rodzinie i społeczeństwie, a nawet poważnych chorób.

Kiedy człowiek nie może sprostać wymaganiom, jakie stawia przed nim świat zewnętrzny, nie jest gotowy do zmiany dotychczasowego trybu życia albo, kiedy na drodze do osiągnięcia celu napotyka trudności, wtedy pojawia się w jego życiu stres negatywny. Ma on wiele źródeł. Zwykle, gdy człowiek ma czegoś za dużo, (na przykład spraw na głowie); kiedy jest za trudno (bo jest się samemu albo nie wie się, jak coś zrobić); gdy coś dzieje się za szybko (ze względu na tempo życia, ilość informacji, których mózg nie jest w stanie przetworzyć). Stres może wynikać również z doświadczania wielu nowych sytuacji w krótkim czasie, powodując przeciążenie psychiczne i fizyczne organizmu. Współcześnie w krajach wysoko uprzemysłowionych stres związany z pracą stanowi bardzo poważny problem nie tylko dla jednostek doświadczających go, ale dla całych społeczeństw. Skutkuje on gwałtownie rosnącym wskaźnikiem absencji chorobowej i niezdolności do kontynuowania pracy zawodowej. Każda praca może być miejscem, w którym pracownik zetknie się ze stresorami, wywołującymi stan silnego napięcia, który jest źródłem stresu.

Czym zatem, w kontekście ogólnych informacji o stresie, charakteryzuje się stres zawodowy? Przyjrzyjmy się różnym klasyfikacjom stresorów związanych z pracą.

W ujęciu syntetycznym, zaproponowanym przez Stranks’a, występują trzy kategorie stresorów zawodowych: czynniki środowiskowe (warunki pracy takie jak hałas czy temperatura powietrza), czynniki zawodowe (zakres obowiązków i wymagań, ilość pracy oraz zakres kontroli nad wykonywanymi obowiązkami) oraz czynniki socjalne (kontakty z innymi ludźmi, współpracownikami, klientami, znajomymi i rodziną).

Według klasyfikacji D. Fontana również istnieją trzy grupy czynników stresujących w pracy. Są to: problemy organizacyjne (np. długie i niedogodne godziny pracy), problemy związane z wykonywaną pracą (np. odpowiedzialność za działania) oraz specyficzne przyczyny stresu (brak wpływu na decyzje czy nieodpowiednie kierowanie).

Stres zawodowy pojawia się wówczas, gdy wymagania przełożonego i naciski wywierane na pracownika są większe niż posiadane przez niego umiejętności, wiedza i możliwości czasowe. Źródłem stresu są zatem wymagania i wyzwania zawodowe. Pracownik nie jest w stanie sprostać oczekiwaniom pracodawcy, co rodzi stres i frustrację, a także napotyka na utrudnienia w drodze do osiągania celów. Cele te mogą być związane z obszarem zawodowym (awans czy wysokie zarobki), osobistym (prestiż, samorealizacja, satysfakcja), społecznym (dobra komunikacja, fajna atmosfera, efektywna praca zespołowa) lub rodzinnym (możliwość łączenia ról społecznych).

Jako źródła stresu w pracy najczęściej wymieniane są: konflikt roli, wieloznaczność roli, przeciążenie roli i niedowartościowanie roli. Konflikt roli to wystąpienie sprzecznych oczekiwań wobec pracownika dotyczących sposobu, w jaki ma realizować powierzone mu zadania. Konflikt ten występuje również wówczas, gdy wykonywana praca stoi w sprzeczności z systemem wartości pracownika. Wieloznaczność roli to brak jasności co do zakresu i charakteru pracy, obszaru odpowiedzialności i decyzyjności, a także zasad panujących między pracownikami. Przeciążenie roli wiąże się ze zbyt dużą liczbą zadań do wykonania w wyznaczonym czasie lub koniecznością zmierzenia się z zadaniami, które dla pracownika są zbyt trudne. Niedowartościowanie roli to niski prestiż zawodu, brak uznania za wykonywaną pracę, podważanie jej sensu oraz brak perspektyw rozwoju zawodowego.

Stres może pojawić się w różnych okolicznościach, ale ryzyko jego eskalacji jest największe, gdy pracownik czuje, iż ma nikłe wsparcie ze strony przełożonego i kolegów z pracy oraz w sytuacji, gdy ma małą kontrolę nad wykonywaną pracą.

Warto wspomnieć, że również profesor N.Chmiel uporządkował stresory zawodowe w następujące kategorie: treści pracy, warunki pracy, warunki zatrudnienia i relacje społeczne w pracy. Początkowo większość badań nad stresem koncentrowała się w obszarze treści pracy i warunkach pracy. Obecnie akcent poszukiwań postawiono na relacjach międzyludzkich.

Doświadczenie przez pracownika stresorów wynikających z roli zawodowej prowadzi do wielu niekorzystnych konsekwencji. Najczęściej są to: spadek efektywności i zaangażowania w pracę; obniżenie satysfakcji z pracy; nasilenie dolegliwości psychicznych i fizycznych; wzrost intencji zrezygnowania z pracy; wypalenie zawodowe.

W następnym artykule przyjrzymy się uważnie wypaleniu zawodowemu.

Bibliografia

Kochanowska-Rawa A., Po prostu o emocjach. Jak radzić sobie z nimi w życiu osobistym i zawodowym, Wydawnictwo Helion 2020.

Ohme R., emo sapiens

Pingot K., Błękitny umysł, Wydawnictwo Helion 2019.

Strelau J., Doliński D. (red.), Psychologia akademicka, tom 2, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Wydanie II, Gdańsk 2020.