Zjawisko wypalenia zawodowego jest stosunkowo młode w psychologii, bo zajęto się nim dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku. Zaczęli je badać nieliczni specjaliści.
Z poniższego artykułu dowiesz się:
- Czym jest wypalenie zawodowe
- Jak jest różnica między stresem a wypaleniem zawodowym
- Jakie czynniki powodują wypalenie
- Jakie są fazy wypalenia
- Jakie są objawy wypalenia
Syndrom wypalenia zawodowego (ang. burnt out) po raz pierwszy opisał psychoanalityk Hubert J. Freudenberger, definiując go jako stan rozwijający się powoli, przez dłuższy czas przeżywania stresu i angażowania całej energii życiowej, co w efekcie wywiera negatywny wpływ na motywację, przekonania i zachowanie.
1. Wypalenie zawodowe
Według Christiny Maslach wypalenie zawodowe jest zespołem wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może występować u osób pracujących z innymi w pewien określony sposób. Natomiast A.M. Pines i E. Aronson określają wypalenie zawodowe jako stan fizycznego, emocjonalnego i psychicznego wyczerpania, spowodowany długotrwałym zaangażowaniem w sytuacje, które są obciążające emocjonalnie. Wspólny mianownik powyższych definicji stanowią: frustracja, wyczerpanie, utrata energii emocjonalnej, spadek sił fizycznych i spadek motywacji do kontynuowania pracy z dotychczasowym zaangażowaniem.
Początkowo wypalenie zawodowe uważano za zjawisko marginalne, ograniczone do nielicznych grup zawodowych. Dziś już wiadomo, że nie ma jednego, szczególnego zawodu narażonego na wypalenie zawodowe. Często pojęcie to odnosi się do ludzi pracujących w zawodach pomocowych lub związanych z edukacją szkolną, czasami z obsługą klienta.
W rzeczywistości wypalenie zawodowe może dotknąć każdego pracującego bez względu na wykonywany zawód. Najczęściej jednak dotyka ono ludzi, którzy pracę zawodową wykonują z całkowitym zaangażowaniem, wzniosłymi ideami i oczekiwaniami, postrzegających swoją pracę jako nadającą sens ich życiu. Stąd stwierdzenie J. Schmidt’a, że nie można się wypalić jeśli się nigdy nie płonęło. Pracownicy, którzy nie rozpoczynali pracy z tak dużym zaangażowaniem, najczęściej doświadczają stresu i zmęczenia, a nie wypalenia zawodowego. Stres i zmęczenie dotyczą wszystkich ludzi pracujących, a wypalenie zawodowe tych, którzy oczekiwali, że praca będzie stanowić sens ich życia. W tym kontekście zjawisko wypalenia zawodowego jest końcowym efektem licznych niepowodzeń w osiąganiu celów zawodowych i wynikiem utraty złudzeń. Rozczarowanie to prowadzi do stanu zmęczenia i wyczerpania.
Zjawisko wypalenia zawodowego można definiować jako psychologiczny zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych. Te trzy komponenty odróżniają je od stanów psychologicznych takich jak stres, zmęczenie lub poczucie alienacji. Wyczerpanie emocjonalne opisywane jest jako zmęczenie, utrata energii, osłabienie i znużenie. Depersonalizacja to przedmiotowe reagowanie na ludzi, na przykład klientów, podopiecznych, pacjentów. Najczęściej polega ono na przyjęciu postawy obojętnej, bezdusznej, nacechowanej drażliwością, niechęcią i słabym zainteresowaniem, a czasem wręcz wrogością. Natomiast obniżone poczucie własnych dokonań to spadek poczucia własnych kompetencji i sukcesów w życiu zawodowym; przekonanie o własnej nieproduktywności, zmniejszone możliwości realizacji zadań oraz niezdolność do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami zawodowymi.
2. Wypalenie to nie to samo co stres
Wypalenie zawodowe bywa mylone ze zmęczeniem, stresem i depresją. Charakterystyczne dla fizycznego zmęczenia jest to, że można szybko dojść do siebie, wystarczy odpocząć. W stanie wypalenia odpoczynek niewiele zmienia. Wypalenie to nie to samo co stres, choć jest jego wynikiem. Długotrwały stres może prowadzić do emocjonalnego wyczerpania, ale nie ma wpływu na pozostałe składowe wypalenia zawodowego. Stresu może doświadczać każdy, a wypalają się niektórzy. Stres może występować w wielu sytuacjach (od ślubu do wojny), a wypalenie występuje najczęściej w pracy z ludźmi i wynika z wymagań emocjonalnych, które powstają w interakcji z nimi. Stres nie musi powodować wypalenia.
Ludzie mogą dobrze funkcjonować w stresującej i wymagającej wysiłku pracy, jeśli mają poczucie, że ich praca ma istotne znaczenie, a w weekendy potrafią o niej nie myśleć. Wypalenie zawodowe nie jest jednoznaczne z depresją, choć często do niej prowadzi. Depresja to choroba. To zespół objawów związanych z utratą zainteresowania wszystkimi lub prawie wszystkimi zajęciami oraz pasjami, a także brakiem czerpanej z nich przyjemności; odczuwaniem przygnębienia, rozdrażnienia, smutku, rozpaczy i tym podobnymi.
Natomiast wypalenie, zwłaszcza we wczesnym stadium, nie przenika wszystkich sfer życia człowieka.
3. Jakie czynniki powodują wypalenie zawodowe
Wypalenie zawodowe powstaje w wyniku wielu czynników. Według C. Maslach i M.P. Leiter źródłem wypalenia jest sześć głównych obszarów:
- nadmierne obciążenie pracą,
- brak poczucia kontroli,
- poczucie niedocenienia i brak satysfakcji z pracy,
- problemy międzyludzkie,
- poczucie niesprawiedliwości,
- rozbieżność między wartościami pracownika i organizacji.
Wymienia się również trzy grupy czynników, które mają wpływ na indywidualnego pracownika. Jednym z nich jest konstrukcja psychiczna człowieka – jego samoocena i odporność na stres: bardzo wysokie ideały/ambicje, perfekcjonizm, niezdolność 14 do mówienia „nie”; liczne obawy: przed odrzuceniem, „utratą twarzy”, jeśli jakiś projekt nie powiedzie się, utratą pracy, poczucia bezpieczeństwa, byciem życiowym nieudacznikiem, krytyką; jak również pragnienia bycia dobrym/najlepszym, człowiekiem sukcesu, by czegoś dowieść, potrzeba uznania i poważania, bezpieczeństwa materialnego.
Innym z wspomnianych czynników jest relacja pracownika z otoczeniem zawodowym: szefem współpracownikami, klientami; marna praca zespołowa, konflikty, spory kompetencyjne, wysokie bądź niejasne oczekiwania i ustawienie celów, rozdarcie między oczekiwaniami szefa, współpracowników, klientów lub pacjentów; niewielki lub żaden pozytywny oddźwięk otoczenia. Na wypalenie zawodowe ma również wpływ organizacja pracy: mała elastyczność w organizacji, niewielka przestrzeń samodzielnych działań i decyzji, ograniczenia administracyjne, ciągłe dostosowywanie się do nowych sytuacji i związana z tym niepewność.
Powodów wypalenia zawodowego jest tyle, ilu jest ludzi. Każdy ma bardzo indywidualne potrzeby i oczekiwania względem swojej pracy. Niezaspokojenie tych potrzeb i niespełnienie oczekiwań może prowadzić do wypalenia. Nie jest jednak tajemnicą, że najczęściej wypalają się ludzie ambitni i zaangażowani. Stres zawodowy występuje często u osób, których stanowisko wiąże się z dużą odpowiedzialnością, wysokimi wymaganiami pracodawcy i ciągłymi zmianami, życiem w ciągłym napięciu, nieustannym pośpiechu. Dodatkowo wypaleniu sprzyjają takie czynniki, jak mała ilość snu, nieregularne odżywianie się oraz brak odskoczni w postaci ciekawego zajęcia poza pracą. Wszystko to prowadzi do wyczerpania organizmu na poziomie fizycznym, psychicznym i emocjonalnym.
4. Fazy wypalenia zawodowego
Syndrom wypalenia zawodowego rozwija się stopniowo, często przez wiele lat i jest negatywnym procesem, w którym można wyodrębnić poszczególne stadia.
Pierwsze stadium fizjologiczne (ostrzegawcze) przejawia się nieustępującymi objawami somatycznymi, takimi jak: przeziębienia, bóle głowy, bezsenność, utrata apetytu albo nadmierne objadanie.
Drugie stadium społeczne związane jest z poczuciem izolacji i osamotnienia, niechęcią do pracy, poczuciem przepracowania się, postrzeganiem życia jako szarego i uciążliwego, drażliwością, uczuciem irytacji i brakiem cierpliwości. Wyjście z tego stadium jest stosunkowo łatwe- zwykle wystarczy intensywny wypoczynek, hobby, okresowe zmniejszenie obciążenia pracą.
Trzecie stadium intelektualne cechuje zaburzenie procesów poznawczych, co objawia się trudnościami w przyjmowaniu i przekazywaniu wiadomości, popełnianiem błędów w myśleniu logicznym, gorszym wykonywaniu zadań. Oczywiście trwają i rozwijają się objawy z poprzednich stadiów.
Czwarte stadium psychoemocjonalne przejawia się na poziomie behawioralnym, to jest. nadużywanie alkoholu, tytoniu, leków, zażywanie narkotyków, spada odpowiedzialność i poczucie ryzyka, rozwijają się choroby psychosomatyczne: wrzody żołądka, nadciśnienie, problemy z sercem, choroby skórne, ataki duszności i inne.
W stadium piątym następuje utrata wiary w podstawowe zasady i wartości, wewnętrzna pustka i brak zainteresowania innymi ludźmi. Pojawiają się i nasilają stany depresyjne, które coraz częściej wracają, nasila się uczucie osamotnienia i alienacji; kryzys w rodzinie, małżeństwie, relacjach z przyjaciółmi. Na tym etapie potrzebny jest kontakt ze specjalistą – lekarzem, psychologiem, terapeutą.
Fazy wypalenia nie zawsze występują po sobie. Czasami pojawiają się jednocześnie. Pierwszy etap wypalenia zwykle zauważalny jest przez osoby z zewnątrz a ignorowany przez doświadczającego. Warto w tym miejscu przedstawić poszerzoną listę symptomów na poziomie ciała, umysłu, emocji i zachowania, wywołanych przez długotrwały stres. Każdy z nas może być bowiem świadomym obserwatorem siebie i współpracowników tak, aby w odpowiednim momencie móc interweniować na wczesnym etapie pojawienia się pierwszych symptomów.
5. Objawy wypalenia zawodowego
Objawy pokazywane przez ciało, bez podziału na poszczególne fazy wypalenia zawodowego, to: słaba odporność – infekcje wirusowe i bakteryjne, wyczerpanie fizyczne, niski poziom energii życiowej, zmęczenie nawet po małym wysiłku, choroby układu krążenia, bóle głowy i migreny, bóle kręgosłupa, schorzenia narządów jamy brzusznej, choroby nowotworowe; zaburzenia menstruacji u kobiet- nieregularne i bolesne miesiączki, zaburzenia układu hormonalnego, problemy z zajściem w ciążę, obniżony popęd seksualny, problemy ze snem- bezsenność, budzenie się w nocy, zbyt wczesne budzenie się, koszmary senne i inne; problemy z układem trawiennym – zaparcia, biegunki, alergie, trądzik, zniszczone włosy, wypadanie włosów, słabe paznokcie.
Objawami, które dostrzega się na poziomie umysłu i emocji są: negatywne myślenie, tworzenie czarnych scenariuszy, problemy z koncentracją i pamięcią, obsesyjne i chaotyczne myśli, przygnębienie, smutek, depresja, gniew, rozdrażnienie, niekontrolowane wybuchy, lęk o przyszłość, niepokój, bezradność, zmienność nastrojów, brak nadziei.
Objawy stresu na poziomie zachowania to: bardzo późne chodzenie spać, sięganie po wszelkie używki, uzależnienie od telewizji i internetu, denerwowanie się z błahych powodów, odreagowywanie na bliskich osobach, krytykowanie ludzi bez powodu, utrata apetytu albo objadanie się, „zajadanie stresu” na przykład jedzenie dużej ilości słodyczy, by osłodzić sobie życie; izolacja, unikanie kontaktów z ludźmi, szybkie mówienie, obgryzanie paznokci.
Współcześnie problem ten dotyka coraz więcej osób. Stres i zniechęcenie związane z pracą zawodową uznano oficjalnie za schorzenie w 2019 roku. WHO nadała wypaleniu kod ICD-11w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. Od stycznia 2022 lekarz może pacjentowi doświadczającemu wypalenia zawodowego wypisać L4.
W kolejnym artykule dowiesz się, jakie są sposoby radzenia sobie ze stresem.
Bibliografia
Grun A., Jak pokonać wypalenie zawodowe, Wydawnictwo WAM, Kraków 2021.
Karpeta J., Pokochaj poniedziałki Jak poradzić sobie z wypaleniem zawodowym?, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2018.
Kochanowska-Rawa A., Po prostu o emocjach. Jak radzić sobie z nimi w życiu osobistym i zawodowym, Wydawnictwo Helion 2020.
Marshall F., Jak sobie radzić ze zmęczeniem i wypaleniem, Wydawnictwo Jedność, Kielce 2010.
Sęk H. (red.), Wypalenie zawodowe. Przyczyny i zapobieganie, Wydawnictwo naukowe PWN SA, Wydanie II, Warszawa 2020
